CỤM DI TÍCH ĐÌNH – CHÙA NỘI, PHƯỜNG LÊ ĐẠI HÀNH, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
Cụm di tích Đình – Chùa Nội tọa lạc tại phường Lê Đại Hành, thành phố Hải Phòng, là quần thể công trình kiến trúc tín ngưỡng, tôn giáo gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương. Di tích không chỉ là nơi thờ phụng Thành hoàng làng, thực hành tín ngưỡng truyền thống và sinh hoạt Phật giáo mà còn lưu giữ những dấu ấn lịch sử, văn hóa, kiến trúc và truyền thống yêu nước của quê hương.
Cụm di tích Đình – Chùa Nội được UBND tỉnh Hải Dương xếp hạng di tích kiến trúc, nghệ thuật cấp tỉnh theo Quyết định số 3168/QĐ-UBND ngày 22 tháng 11 năm 2010. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc của di tích, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, gìn giữ và phát huy di sản trong đời sống cộng đồng.
1. Đình Nội – Nơi thờ Thành hoàng làng, gìn giữ truyền thống quê hương
Đình Nội được nhân dân địa phương khởi dựng từ khá sớm, sau đó trải qua nhiều lần tu bổ, sửa chữa, đặc biệt vào thời Nguyễn, khoảng thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Đình là nơi thờ phụng các vị Thành hoàng làng, những nhân vật được nhân dân tôn kính, ghi nhớ công lao đối với quê hương, đất nước; đồng thời là địa điểm tổ chức các nghi lễ truyền thống, hội họp và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng dân cư.
Theo tư liệu lưu truyền tại địa phương, đình thờ ba vị Thành hoàng làng thuộc dòng họ Phạm là Phạm Tuỵ, Phạm Phương, Phạm Sỹ và hai nhân vật người bản trang là Trần Quảng, Đào Mảnh. Các vị được nhân dân tôn thờ vì có công đánh giặc, góp phần bảo vệ quê hương, đem lại cuộc sống thái bình cho đất nước. Công lao của các vị còn được phản ánh qua hệ thống câu đối, đại tự, thần tích và những câu chuyện được lưu truyền trong dân gian.
Việc thờ phụng các vị Thành hoàng thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng biết ơn đối với những người có công với quê hương, đất nước. Qua các nghi lễ và hoạt động sinh hoạt cộng đồng tại đình, những giá trị truyền thống như tinh thần đoàn kết, ý thức hướng về cội nguồn và trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong những năm tháng kháng chiến chống ngoại xâm, đình và chùa Nội từng được sử dụng làm nơi chứa lương thực, nuôi dưỡng quân cách mạng, góp phần phục vụ cuộc đấu tranh bảo vệ quê hương, đất nước. Dấu ấn này làm phong phú thêm giá trị lịch sử của cụm di tích, thể hiện sự gắn bó của nhân dân địa phương với sự nghiệp đấu tranh cách mạng.
Trải qua những biến động của lịch sử, tác động của chiến tranh và thiên tai, các công trình trong cụm di tích từng bị hư hại, xuống cấp nghiêm trọng. Năm 1984, đình, chùa bị tháo dỡ để lấy vật liệu xây dựng các công trình phúc lợi. Đến năm 1996, nhân dân địa phương từng bước khôi phục đình với quy mô gồm 5 gian Đại bái và 3 gian Hậu cung, tiếp tục duy trì không gian thờ tự và các hoạt động tín ngưỡng truyền thống.
2. Chùa Nội – Không gian sinh hoạt Phật giáo truyền thống
Chùa Nội là công trình tôn giáo thuộc Phật giáo Đại thừa, dòng Phật giáo phổ biến tại các ngôi chùa ở miền Bắc Việt Nam. Chùa là nơi thờ Phật, tổ chức các nghi lễ Phật giáo, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của nhân dân, hướng con người đến những giá trị tốt đẹp như lòng từ bi, hướng thiện, nhân ái và sự hòa thuận trong cộng đồng.
Cùng với đình, chùa Nội được khởi dựng từ khá sớm và trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa qua các thời kỳ. Những dấu tích kiến trúc còn lại cho thấy công trình mang đặc điểm của kiến trúc truyền thống, trong đó có các yếu tố kiến trúc thời Nguyễn. Sự hiện diện của đình và chùa trong cùng một quần thể tạo nên không gian sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo hài hòa, phản ánh đời sống văn hóa tinh thần phong phú của cư dân địa phương.
Do tác động của chiến tranh, thiên tai và thời gian, nhiều hạng mục của chùa bị xuống cấp, một số hiện vật, đồ thờ tự bị mất mát, thất lạc. Với mong muốn khôi phục không gian thờ tự khang trang, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo và bảo tồn di sản của quê hương, cán bộ và nhân dân làng Nội đã quan tâm, chung sức gìn giữ, phục hồi các công trình trong cụm di tích.
Năm 2023, chùa Nội được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương cho phép thực hiện tu bổ cấp thiết nhằm bảo vệ công trình, hạn chế tình trạng xuống cấp và từng bước gìn giữ các giá trị kiến trúc, văn hóa của di tích. Đến nay, các hạng mục tu bổ cụm di tích Đình – Chùa Nội đã hoàn thiện và được đưa vào sử dụng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức các nghi lễ truyền thống, hoạt động tôn giáo và sinh hoạt văn hóa của nhân dân.
3. Lễ hội truyền thống Đình – Chùa Nội
Lễ hội truyền thống Đình – Chùa Nội được tổ chức hằng năm vào ngày 18 tháng 3 âm lịch. Đây là dịp để nhân dân địa phương tưởng nhớ công lao các vị Thành hoàng làng, bày tỏ lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, no ấm.
Lễ hội còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi các thế hệ gặp gỡ, giao lưu, cùng gìn giữ những phong tục, tập quán tốt đẹp của quê hương. Thông qua các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa gắn với di tích, người dân có điều kiện tìm hiểu lịch sử địa phương, nâng cao ý thức bảo vệ di sản và phát huy tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
Việc duy trì lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống, giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn, tinh thần yêu nước và trách nhiệm đối với quê hương. Đây cũng là dịp để tăng cường sự gắn kết giữa công tác bảo tồn di tích với xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.
4. Giá trị kiến trúc, nghệ thuật và di sản văn hóa
Cụm di tích Đình – Chùa Nội là quần thể công trình tín ngưỡng, tôn giáo có sự gắn kết về không gian và chức năng sử dụng, phản ánh truyền thống văn hóa lâu đời của nhân dân địa phương. Các công trình mang đặc trưng của kiến trúc đình, chùa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ; trong đó, một số hạng mục còn lưu giữ được những yếu tố kiến trúc mang phong cách thời Nguyễn.
Bên cạnh giá trị về kiến trúc, cụm di tích còn có ý nghĩa trong việc nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng dân cư, truyền thống thờ Thành hoàng làng và đời sống Phật giáo tại địa phương. Những câu đối, đại tự, thần tích cùng các hiện vật còn lưu giữ là nguồn tư liệu góp phần tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật trang trí truyền thống.
Mặc dù trải qua chiến tranh, thiên tai và nhiều lần thay đổi, tu sửa, cụm di tích hiện vẫn lưu giữ được một số đồ thờ, cổ vật và di vật có giá trị. Trong đó có những hiện vật thuộc thời Nguyễn, phản ánh phần nào lịch sử tồn tại và quá trình sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng qua các thời kỳ.
Việc tu bổ, phục hồi và đưa các công trình vào sử dụng đã góp phần khôi phục không gian thờ tự, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân. Tuy nhiên, công tác bảo tồn cần tiếp tục được thực hiện thận trọng, bảo đảm giữ gìn các yếu tố gốc của di tích, bảo quản hiện vật và tư liệu, đồng thời duy trì cảnh quan, sự trang nghiêm của không gian văn hóa tâm linh.
5. Bảo tồn và phát huy giá trị cụm di tích
Ngày nay, cụm di tích Đình – Chùa Nội tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân phường Lê Đại Hành. Đây là nơi kết nối các giá trị lịch sử, tín ngưỡng, tôn giáo và truyền thống cách mạng; đồng thời là địa chỉ có ý nghĩa trong giáo dục lịch sử địa phương, bồi đắp lòng tự hào quê hương và phát huy đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Để bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị di tích, cần tăng cường tuyên truyền, giới thiệu về lịch sử hình thành, các nhân vật được thờ phụng và những dấu ấn cách mạng gắn với đình, chùa; thực hiện tốt việc quản lý, bảo vệ công trình, cảnh quan, cổ vật và đồ thờ tự; tổ chức lễ hội phù hợp với phong tục truyền thống, bảo đảm trang nghiêm, an toàn, tiết kiệm và tuân thủ quy định của pháp luật.
Đặc biệt, cần phát huy vai trò của cộng đồng dân cư, ban quản lý di tích và các tổ chức liên quan trong việc gìn giữ di sản; khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử, tham gia các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Công tác tu bổ, sửa chữa và bảo quản di tích cần được thực hiện đúng quy định, có sự hướng dẫn chuyên môn của cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm hài hòa giữa nhu cầu sử dụng và yêu cầu bảo tồn di sản.
Với những giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật, tín ngưỡng, tôn giáo và lịch sử cách mạng, cụm di tích Đình – Chùa Nội là một bộ phận có ý nghĩa trong kho tàng di sản văn hóa của phường Lê Đại Hành, thành phố Hải Phòng. Việc gìn giữ và phát huy giá trị di tích không chỉ góp phần bảo vệ những dấu tích quý báu của quá khứ mà còn tiếp tục nuôi dưỡng truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý thức trách nhiệm của các thế hệ trong sự nghiệp xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
*Một số hình ảnh về di tích:
Ảnh: Đình Nội
Ảnh: Chùa Nội
Ảnh: hệ thống tượng thờ chùa Nội